Κατηγορία: Βιβλίο

Ένα παγκόσμιο μπεστ σέλερ που σατιρίζει την Ιστορία με αφοπλιστικό χιούμορ

Με το πρώτο του μυθιστόρημα, Ο εκατοντάχρονος που πήδηξε από το παράθυρο και εξαφανίστηκε, ο Σουηδός Jonas Jonasson κατέκτησε το αναγνωστικό κοινό παγκοσμίως. Πρόκειται για ένα βιβλίο που ισορροπεί ανάμεσα στη σάτιρα, την περιπέτεια και το ιστορικό μυθιστόρημα, προσφέροντας μια ανάγνωση που δύσκολα ξεχνιέται.

Η ιστορία ξεκινά με τον Άλαν Καρλσον, έναν υπερήλικο που αποφασίζει την ημέρα των εκατοστών γενεθλίων του να αποδράσει από τον οίκο ευγηρίας. Από εκεί και πέρα ξετυλίγεται μια απίθανη αλυσίδα γεγονότων: βαλίτσες γεμάτες χρήματα, καταδιώξεις από εγκληματίες και αστυνομία, παράξενες φιλίες που γεννιούνται μέσα στην τύχη και την αφέλεια. Παράλληλα, μέσα από αναδρομές στο παρελθόν, ο αναγνώστης ανακαλύπτει πώς ο Άλαν βρέθηκε τυχαία παρών σε μερικές από τις σημαντικότερες καμπές του 20ού αιώνα, συνομιλώντας με δικτάτορες και ηγέτες, χωρίς ποτέ να χάνει την απλότητα και την αδιαφορία του για την εξουσία.

Η δύναμη του βιβλίου βρίσκεται στο ύφος του. Ο Jonasson γράφει με ανάλαφρο χιούμορ και δηκτική ειρωνεία, μετατρέποντας την ίδια την Ιστορία σε μια παράλογη σκηνή όπου η τύχη παίζει τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η φιλοσοφία του Άλαν –«όλα κάπως θα πάνε, οπότε δεν χρειάζεται να ανησυχείς υπερβολικά»– δίνει το μέτρο μιας αφήγησης που, πίσω από το κωμικό της προσωπείο, μιλά για την αδυναμία του ανθρώπου να ελέγξει τη μοίρα του.

Αν και κάποιοι αναγνώστες ίσως βρουν την πλοκή υπερβολικά παρατραβηγμένη, η υπερβολή αυτή είναι συνειδητή: πρόκειται για μια γκροτέσκα κωμωδία όπου η αλήθεια και το φανταστικό μπλέκονται αξεδιάλυτα, σε σημείο που τελικά να μην έχει σημασία τι είναι ρεαλιστικό και τι όχι.

Ένα παραμύθι για τον 20ό αιώνα

Ο Εκατοντάχρονος δεν είναι απλώς μια κωμωδία καταστάσεων· είναι και μια ανατρεπτική αναδρομή στον ταραχώδη 20ό αιώνα. Μέσα από την αδιάφορη ματιά του Άλαν, η Ιστορία χάνει το βάρος της και παρουσιάζεται σαν μια αλληλουχία τυχαίων γεγονότων. Έτσι, το βιβλίο καταλήγει να είναι ένα είδος παραμυθιού για την Ιστορία –ένα παραμύθι που μας υπενθυμίζει ότι η ζωή δεν χρειάζεται πάντα να παίρνεται στα σοβαρά.

Το μυθιστόρημα του Jonas Jonasson είναι γοητευτικό, πρωτότυπο και γεμάτο ανατροπές. Συνδυάζει το σαρκαστικό χιούμορ με τον ιστορικό σχολιασμό, χαρίζοντας στον αναγνώστη στιγμές γέλιου αλλά και τροφή για σκέψη. Ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί όχι μόνο για την πλοκή του, αλλά κυρίως για τον τρόπο που μας διδάσκει, με τον πιο ανάλαφρο τρόπο, να βλέπουμε τη ζωή με περισσότερη ελαφρότητα και λιγότερο άγχος.

Jonas Jonasson, Ο εκατοντάχρονος που πήδηξε από το παράθυρο κι εξαφανίστηκε, μετάφραση: Γρηγόρης Ν. Κονδύλης, εκδόσεις Ψυχογιός

Το 1959 ο Μισέλ Μαρινί είναι δώδεκα ετών. Είναι η εποχή του ροκ-εν-ρολ και του Πολέμου της Αλγερίας. Ο ίδιος είναι ερασιτέχνης φωτογράφος, μανιώδης αναγνώστης και θαμώνας τού «Balto», ενός μπιστρό στη λεωφόρο Ντανφέρ-Ροσρώ, όπου συναντιέται με τους φίλους του για να παίξουν ποδοσφαιράκι. Στην πίσω αίθουσα του μπιστρό θα γνωρίσει τον Ίγκορ, τον Λεονίντ, τον Σάσα, τον Ίμρε και την υπόλοιπη παρέα, πολιτικούς πρόσφυγες από τις κομμουνιστικές χώρες. Οι άνθρωποι αυτοί εγκατέλειψαν τα αγαπημένα τους πρόσωπα, τις οικογένειές τους, πρόδωσαν τα ιδανικά και τα πιστεύω τους. Συναντήθηκαν στο Παρίσι, στη Λέσχη σκακιστών που φιλοξενεί η πίσω αίθουσα του «Balto», όπου συχνάζουν επίσης ο Ζοσέφ Κεσέλ και ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ. Επιπλέον, τους δένει ένα φοβερό μυστικό, που ο Μισέλ τελικά θα το ανακαλύψει. Η γνωριμία με τα μέλη της Λέσχης θα αλλάξει για πάντα τη ζωή του αγοριού. Γιατί είναι όλοι τους αθεράπευτα αισιόδοξοι.

Πορτρέτο μιας γενιάς, λεπτομερής αναπαράσταση μιας εποχής, γλυκόπικρο χρονικό μιας εφηβείας: ο Jean-Michel Guenassia γράφει ένα μυθιστόρημα που εντυπωσιάζει τόσο με την ευρύτητα του θέματος που πραγματεύεται όσο και με την αυθεντικότητα που αναδίδεται από τις σελίδες του.

«Η Λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων» απέσπασε ενθουσιώδεις κριτικές, πούλησε πάνω από 200.000 αντίτυπα, τιμήθηκε με το βραβείο Γκονκούρ που απονέμουν οι μαθητές λυκείου και έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. [από το οπισθόφυλλο]

Υπάρχουν βιβλία που σε ταξιδεύουν, υπάρχουν βιβλία που σε συγκινούν, και υπάρχουν και εκείνα που σε αγκαλιάζουν σαν ζεστή κουβέρτα σε βροχερό απόγευμα. Το μυθιστόρημα του Jean-Michel Guenassia ανήκει σε αυτήν την τελευταία κατηγορία. Από την πρώτη σελίδα νιώθεις πως μπαίνεις σε έναν κόσμο γνώριμο και ταυτόχρονα μακρινό: το Παρίσι του τέλους της δεκαετίας του ’50, με τα γεμάτα καπνό καφέ, τις συζητήσεις περί πολιτικής και φιλοσοφίας, αλλά και με το αθώο βλέμμα ενός δωδεκάχρονου παιδιού που μεγαλώνει σε μια εποχή γεμάτη αντιθέσεις.

Ο ήρωας, ο Μισέλ, είναι ένας πιτσιρικάς με πάθος για το διάβασμα και τη φωτογραφία. Ζει με την οικογένειά του, παρακολουθεί τη διάλυση του γάμου των γονιών του και ταυτόχρονα κάνει τα πρώτα του βήματα στον κόσμο των ενηλίκων. Εκεί που παίζεται το πραγματικό παιχνίδι, όμως, είναι σε ένα μικρό καφενείο της γειτονιάς του, όπου συχνάζουν παράξενοι, συναρπαστικοί άνθρωποι – πρόσφυγες από την Ανατολική Ευρώπη, πολιτικοί εξόριστοι, άνθρωποι που κουβαλούν στις αποσκευές τους το βάρος της Ιστορίας. Αυτή είναι η «Λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων», μια συντροφιά που θυμίζει περισσότερο καταφύγιο ψυχών παρά απλό στέκι.

Το βιβλίο έχει έναν τρόπο να σε κρατάει κοντά του χωρίς φανφάρες. Δεν υπάρχουν φτηνά τεχνάσματα, ούτε υπερβολική σασπένς. Ο Guenassia στήνει την πλοκή με υπομονή, σαν να στήνει καρέ-καρέ μια ταινία. Βλέπουμε τις μικρές χαρές της καθημερινότητας, την τρέλα του Μισέλ για το ποδοσφαιράκι, τους καβγάδες στο σπίτι, το πρώτο ερωτικό σκίρτημα. Παράλληλα όμως, στο βάθος, κυλάει η Ιστορία: ο πόλεμος της Αλγερίας, τα τραύματα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η σκιά του Σοβιετικού καθεστώτος.

Αυτό το παιχνίδι ανάμεσα στο προσωπικό και το συλλογικό είναι ίσως το μεγαλύτερο κατόρθωμα του βιβλίου. Ο αναγνώστης μαθαίνει για τις ιδεολογικές διαμάχες, για τις πληγές των ανθρώπων που ξεριζώθηκαν, αλλά μέσα από έναν τόνο ανθρώπινο, ποτέ διδακτικό. Οι χαρακτήρες της λέσχης δεν είναι ήρωες από χαρτί – είναι άνθρωποι κουρασμένοι, προδομένοι, αλλά και ζωντανοί. Και ακριβώς αυτή η αντίφαση είναι που τους κάνει «αθεράπευτα αισιόδοξους»: ενώ η ζωή τούς τσάκισε, εκείνοι εξακολουθούν να μαζεύονται, να παίζουν σκάκι, να πίνουν τον καφέ τους και να μοιράζονται ιστορίες.

Ως αναγνώστης, δεν μπορείς να μη δεθείς μαζί τους. Νιώθεις ότι κάθε φορά που ανοίγεις το βιβλίο, μπαίνεις ξανά στο καφενείο, κάθεσαι σε μια γωνιά και τους παρακολουθείς σιωπηλά. Άλλες φορές γελάς με τα πειράγματά τους, άλλες φορές βαραίνεις με τις εξομολογήσεις τους. Και κάπου εκεί, συνειδητοποιείς ότι αυτή η «λέσχη» δεν είναι μόνο οι χαρακτήρες του Guenassia· είναι κάθε μικρή συντροφιά που έχει βρει τρόπο να παλεύει απέναντι στη δυσκολία με λίγη ελπίδα και πολύ κουράγιο.

Παρότι ο όγκος του βιβλίου είναι μεγάλος – κοντά στις 700 σελίδες – ποτέ δεν κουράζει. Η γραφή ρέει, είναι απλή, χωρίς λογοτεχνικά φτιασίδια που θα μπορούσαν να απομακρύνουν τον αναγνώστη. Είναι μια αφήγηση που θυμίζει φιλική κουβέντα: άμεση, ζεστή, οικεία. Και το καλύτερο είναι ότι, μόλις το τελειώσεις, έχεις την αίσθηση ότι μεγάλωσες κι εσύ μαζί με τον Μισέλ.

Στο τέλος, μένεις με μια γλυκιά μελαγχολία. Γιατί, ναι, υπάρχουν απώλειες, απογοητεύσεις, σιωπές που πονούν. Αλλά υπάρχει και η βεβαιότητα ότι οι άνθρωποι, όσο κι αν πληγωθούν, βρίσκουν πάντα τρόπους να κρατηθούν από μικρές χαρές και να συνεχίσουν. Αυτό είναι που κάνει το βιβλίο τόσο δυνατό και τόσο τρυφερό ταυτόχρονα: η πίστη του στον άνθρωπο.

Η λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων, Jean-Michel Guenassia, μετάφραση: Φωτεινή Βλαχοπούλου, εκδόσεις Πόλις

1794, στην παροικία των Γραικών στη Στεφανόπολη, στα μακρινά Καρπάθια. Ένας άρχοντας, έμπορος Γραικός και χήρος, στην κορυφή της δημιουργικότητάς του, τα έχει όλα. Όνομα τρανταχτό, ευτυχισμένη οικογένεια, αξιοζήλευτη περιουσία. Στον απόηχο της Γαλλικής Επανάστασης, δίχως να φταίει η ίδια, θα του ανατραπούνε όλα. Τα δυο παιδιά του θα τον εγκαταλείψουνε, καθένα με τον δικό του τρόπο. Η θυγατέρα για την Κέρκυρα, ο γιος για το Παρίσι. Τα οικονομικά του θα χαθούν από τη μια στιγμή στην άλλη. Το όνομα και η τιμή του θα απειληθούν πρώτη φορά στη συνετή και βέβαιη πορεία της ζωής του. Όμως, μια χήρα γοητευτική τον έχει βάλει προ πολλού στο μάτι. Τα πράγματα μπερδεύονται. Δρόμοι ζωής, ιδανικά, περιουσίες, επιθυμίες και αποφάσεις, ένα πρωτόγνωρο κουβάρι. Με τη δύναμη του νου, τη γλώσσα της καρδιάς κι ένα μειδίαμα των ηρώων, οι ζωές τους ισορροπούν αλλού κι αλλιώς, σαν να ’χει αλλάξει ο κόσμος όλος. [από το οπισθόφυλλο]

Το μυθιστόρημα Για μια συντροφιά ανάμεσά μας του Νίκου Θέμελη είναι ένα έργο που αγγίζει βαθιά συναισθήματα και συνδέει την προσωπική ιστορία με την ιστορική πραγματικότητα. Η πλοκή εκτυλίσσεται στη Στεφανόπολη των Καρπαθίων το 1794 και ακολουθεί τον Θεοφάνη, έναν έμπορο με επιτυχημένη πορεία, που βλέπει τη ζωή του να ανατρέπεται λόγω προσωπικών και οικονομικών απωλειών. Η εμφάνιση μιας μυστηριώδους χήρας φέρνει νέα συναισθηματικά και ηθικά διλήμματα, ενώ ο αναγνώστης παρακολουθεί την πάλη του ήρωα με την προδοσία, την απώλεια και την αναζήτηση νοήματος σε έναν κόσμο που αλλάζει ριζικά.

Στο Για μια συντροφιά ανάμεσά μας, η γλώσσα του Θέμελη είναι λυρική και γεμάτη νοσταλγία, ενώ οι χαρακτήρες του είναι πολυδιάστατοι και πραγματικά ανθρώπινοι. Η ιστορία δεν εξετάζει μόνο τις προσωπικές σχέσεις αλλά και τον τρόπο που τα ιστορικά γεγονότα επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων. Το μυθιστόρημα καταφέρνει να συνδυάσει την προσωπική τραγωδία με την κοινωνική και ιστορική πραγματικότητα, δημιουργώντας έναν συναισθηματικά πλούσιο κόσμο που συγκινεί.

Σε σύγκριση με άλλα έργα του Θέμελη, όπως την τριλογία Η αναζήτηση, το συγκεκριμένο βιβλίο ξεχωρίζει για την έμφαση που δίνει στις προσωπικές συγκρούσεις και στα εσωτερικά διλήμματα των χαρακτήρων, χωρίς να χάνει την αίσθηση του ιστορικού πλαισίου. Είναι ένα μυθιστόρημα που αγγίζει τον αναγνώστη, γιατί συνδυάζει την ιστορική ακρίβεια με την έντονη ανθρώπινη διάσταση και αφήνει μια βαθιά αίσθηση στοχασμού για τη ζωή, τις σχέσεις και τις επιλογές μας.

Το Για μια συντροφιά ανάμεσά μας είναι ένα έργο που αξίζει να διαβαστεί για την πλούσια συναισθηματική του φόρτιση, την αληθοφάνεια των χαρακτήρων και την ικανότητα του συγγραφέα να φέρνει στο προσκήνιο τον ελληνισμό της Διασποράς μέσα από προσωπικές ιστορίες. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που συνδυάζει την ευαισθησία με την ιστορική γνώση και αφήνει μια έντονη εντύπωση στον αναγνώστη.

***

Ο Νίκος Θέμελης, γεννημένος στην Αθήνα το 1947, υπηρέτησε σε δημόσιες υπηρεσίες όπως η Αγροτική Τράπεζα και το υπουργείο Οικονομικών, ενώ η λογοτεχνική του πορεία ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1990. Τα έργα του συχνά εξετάζουν τον ελληνισμό της Διασποράς και τις κοινωνικές αλλαγές των τελευταίων αιώνων. Η τριλογία Η αναζήτηση του χάρισε το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας το 2000, και ακολούθησαν σημαντικά έργα όπως Η ανατροπή και Η αναλαμπή. Πέθανε σαν σήμερα, στις 20 Αυγούστου 2011, σε ηλικία 64 ετών, αφήνοντας πίσω του ένα σημαντικό λογοτεχνικό έργο.

Εργογραφία

• Η αναζήτηση (Κέδρος, 1998)
• Η ανατροπή (Κέδρος, 2000)
• Η αναλαμπή (Κέδρος, 2003)
• Για μια συντροφιά ανάμεσά μας (Κέδρος, 2005)
• Μια ζωή δυο ζωές (Κέδρος, 2007)
• Οι αλήθειες των άλλων (Κέδρος, 2008)
• Η συμφωνία των ονείρων (Μεταίχμιο, 2010)
• Η αναχώρηση (Μεταίχμιο, 2014)

Βιβλίο: Για μια συντροφιά ανάμεσά μας, Νίκος Θέμελης, εκδόσεις Μεταίχμιο 2024.

Το Confiteor του Καταλανού συγγραφέα Jaume Cabré είναι από εκείνα τα βιβλία που δεν ξεχνάς εύκολα. Είναι ένα πολυσύνθετο, απαιτητικό και βαθιά ανθρώπινο μυθιστόρημα, που σε τραβάει μέσα του με έναν παράξενα υπνωτικό τρόπο. Όχι επειδή είναι εύκολο – κάθε άλλο – αλλά γιατί νιώθεις από νωρίς ότι διαβάζεις κάτι σπουδαίο.

Ο πρωταγωνιστής, ο Αντριά Αρντεβόλ, διανοούμενος, μουσικός και μοναχικός αφηγητής της δικής του ιστορίας, γράφει τις αναμνήσεις του καθώς η μνήμη του αρχίζει να τον εγκαταλείπει. Και τι αναμνήσεις… Ζωές ολόκληρες ξεδιπλώνονται μέσα από τις δικές του λέξεις. Ο Cabré παίζει με τον χρόνο, με την αφήγηση, με την ταυτότητα. Περνάει αβίαστα από τη Βαρκελώνη της φρανκικής δικτατορίας στην Ιερά Εξέταση, από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στην Καταλονία του 18ου αιώνα – κι όλα αυτά χωρίς προειδοποίηση. Αλλά αυτό το αφηγηματικό «μπέρδεμα» δεν γίνεται χάριν εντυπωσιασμού. Αντίθετα, είναι οργανικό κομμάτι του νοήματος: το Κακό επαναλαμβάνεται, οι ανθρώπινες επιλογές κουβαλούν ευθύνη, και η μνήμη – ατομική και συλλογική – είναι το μόνο μας αποκούμπι.

Κεντρικός «χαρακτήρας» του βιβλίου είναι και ένα παλιό βιολί, σύμβολο πολιτισμού αλλά και εργαλείο εξουσίας και βίας. Μέσα από την ιστορία του ο συγγραφέας μιλά για την πολιτισμική κληρονομιά, για τις πληγές της Ευρώπης, για την ηθική παρακμή – αλλά και για την τέχνη ως καταφύγιο.

Το Confiteor είναι ένα έργο που απαιτεί προσοχή, αλλά σε ανταμείβει απλόχερα. Δεν είναι απλή ανάγνωση – είναι εμπειρία. Ο τρόπος που ο Cabré αλλάζει πρόσωπα και χρονικές στιγμές χωρίς να το δηλώνει σε προετοιμάζει να διαβάσεις με όλες σου τις αισθήσεις. Δεν είναι εύκολο, αλλά σε διδάσκει πώς να διαβάζεις ξανά από την αρχή.

Δεν είναι τέλειο – είναι όμως μεγαλειώδες. Ένα βιβλίο που δεν προσφέρεται για «κατανάλωση», αλλά για στοχασμό. Που μιλά για το καλό και το κακό, για τη φιλία, την απώλεια, την ενοχή και τη συγχώρεση. Και που σε αφήνει, τελικά, με μια γλυκόπικρη συγκίνηση και μια αναπόφευκτη ερώτηση: Τι σημαίνει να ζεις με ακεραιότητα;

Για όσους αγαπούν τη λογοτεχνία που τολμά, το Confiteor δεν είναι απλώς ένα βιβλίο. Είναι μια πράξη εξομολόγησης – και ένα τεράστιο δώρο στον αναγνώστη.

Confiteor, Jaume Cabré, μετάφραση: Ευρυβιάδης Σοφός, Εκδόσεις Πόλις